TARİH ÖĞRETİMİNDE BİR ARAÇ OLARAK; TARİHÎ ROMANLAR


Bahri ATA*

GİRİŞ
Bu makalede tarih öğretiminde bir araç olarak tarihî romanların kullanılması; dayandığı program geliştirme anlayışı, eğitim felsefesi ve pedagojik temeller açısından ele alınacak, tarihî romanın tanımı, gelişimi ve türleri üzerinde durulacak ve eğitim amaçlı olarak tarihî roman yazmak isteyenlere ve derslerde kullanmayı düşünen öğretmenlere pratik bir takım genel-geçer ipuçları sunulacaktır
Türkiye'de Durum
Türkiye'de daha ilköğretim sıralarında öğrencilerin zihinlerini kompartımanlara böldüğümüz bir gerçektir Bu bağlamda interdisipliner bir eğitim veremediğimiz de ortadadır İlköğretim 6sınıftan sonra, Sosyal Bilgiler ya da Tarih derslerinde, Tarih öğretmeni, Edebiyat ya da Türkçe öğretmenin yaşam alanına girmek istemez, ya da Türkçe-Edebiyat öğretmenine atıfla bir şeyler anlatır Maalesef eşgüdümlü bir eğitim için gerekli olan zümre toplantıları da okullarımızda etkili bir şekilde çalışmamaktadır
Yükseköğretim düzeyinde, Namık Kemal ve Tevfik Fikret'ten ve onların eserlerinden bahsedilen bir Tarih dersi, öğrenci tarafından alışıla-gelenden farklı olduğu için Edebiyat dersi gibi görülmektedir Üstelik, Tarih eğitimcisinin kendi uzmanlık sahasından çıkıp, edebiyatçının yaşam alanına girdiğinin düşünülmesi bu ilköğretim alt yapısından kaynaklanmaktadır
Son yıllarda, yükseköğretimde tarih eğitiminde tarihî romanların kullanılması yaygınlaşmıştır Özellikle, Atatürk İlkeleri ve İnkılâp Tarihi okutmanları veya öğretim görevlileri Kurtuluş Savaşı ve sonrasına ilişkin romanları zorunlu olarak dersin bir tamamlayıcı unsuru olarak okutmaktadır Bir bilim adamı olarak tarihçi belki tarihî romanı küçümseyebilir, ama bir tarih eğitimcisi, neden tarihî romanı kullanım gereksinimi duyar? Kendi anlattığı hikayenin doğruluğundan şüphe mi duymakta? Yoksa, kendisi, tarihin aktörü olan insanı iyi tanıtamadığını, geçmişi ayrıntılarıyla canlandıramadığını, öğrencileri geçmişe götüremediğini düşüp, bunu edebiyatçıların daha iyi yaptığını mı düşünmektedir? İkincisi daha akla yatkın görülmektedir Üstelik, belki de içinde coşku ve heyecan olmayan hukuk ve siyaset bilimi kitaplarını andıran tarih ders kitaplarının sıkıcılığını, böyle bir alternatif metin ile gidermek, tarihî roman aracılığıyla geçmiş zamanda yolculuk yaptırmak isteği de olabilir
Bununla birlikte, gözlemlenen odur ki, yükseköğretim düzeyinde de tarihî romanlarla ilgili etkinlikler, öğrencilere bu kitapları özetletmekle sınırlıdır Buna rağmen, bu etkinlik bile, tarihçilik mesleği ve Türk eğitim sistemi için önemli bir reformdur Gerçekte, bu uygulamayı yükseköğretime gelmeden, temel eğitim aşamasında yaygınlaştırmak gerekmektedir Özellikle, Sınıf öğretmenlerini, Tarih ve Sosyal Bilgiler öğretmenlerini, tarihî romanın tarihi öğrenmede etkisi konusunda ikna etmek ve inandırmak gerekmektedir Bu da, tarihî romanların, Tarih ve Sosyal Bilgiler öğretiminde kullanılmasının dayandığı program geliştirme anlayışı, eğitim felsefesi ve pedagojik temelleri görebilmekle ve katkılarını netleştirmekle olabilir

1 TARİH VE EDEBİYAT KORELASYONU VE PROGRAM GELİŞTİRME ANLAYIŞLARI
Söz konusu çocukların eğitimi olduğunda ilköğretim yıllarında interdisipliner yaklaşımı benimsemek kaçınılmazdır İnterdisipliner yaklaşım, değişik bilgi alanları arasındaki ilişkileri vurgulayan bir yaklaşım ve öğretim tarzıdır İnterdisipliner yaklaşım, öğrenciye hayatı bütünüyle görmelerini sağlar, disiplinler arasındaki iç ilişki gösterir, diğer konu alanları ile entegrasyonunu mümkün oldukça teşvik eder İnterdisipliner yaklaşım arasında en önemlilerinden bir de korelasyon tarzıdır
Korelasyon, okulda bir disipline ait bilgilerin diğer disiplinlerin bilgileri ile ilişkili hale getirilmesidir Korelasyonun iki şekli olabilir Ya tesadüfi korelasyon olabilir, ya da sistematik korelasyon olabilir Genellikle, Tarih derslerinin, Coğrafya, Edebiyat ve Vatandaşlık Bilgisi dersleri ile korelasyonu gündeme gelmiştir Korelasyon, yeni bir konu alanı programı inşa etmeden, bu disiplinler arasındaki izolasyonu veya kompartımanlaşmayı gidermeye yönelik bir çabadır(Tanner and Tanner, 1980:468) Böyle bir yaklaşımla yapılan derste, tarih öğretmeni, 1930'lar Dünya Ekonomik Krizini ve devletçiliğe geçişi işlerken, Edebiyat öğretmeni Steinbeck'in Gazap Üzümlerini okutabilir
Türkiye'deki tarih ders programları dikkatle incelendiğinde belki de Alman pedagogların daha sonra John Dewey'nin etkisiyle Tarih-Coğrafya korelasyonu vurgulanmış ve gündemde tutulmuştur(Ata, 1998) Tarih-Edebiyat korelasyonuna ise tarih ders kitaplarına ünite sonlarına "tarih okuma parçaları" ekleme dışında pek dikkat çekilmemiştir John Dewey'nin de Tarih-Edebiyat korelasyonu konusundaki olumsuz yaklaşımına aşağıda değineceğiz
Fizik, tarih, sosyoloji özel bilgi alanlarına disiplin denmektedir Bugün bağımsız bir disiplin olan Tarih, edebiyatın bir biçimi olarak başladı 19 Yüzyıla gelindiğinde tarihçiler, kendi bilimsel yöntemi ile tarihin bağımsız bir disiplin olduğunu ortaya koydular ve Tarih ile Edebiyat arasında derin bir uçurum oluşturdular Tarih, insanın geçmişteki eylemlerinin kaydıdır Edebiyat ise insanın düşünce ve duygularının kaydıdır Her iki kayıtta bir diğeri olmaksızın anlaşılamaz Bir konuya ilişkin derin kavrayışın çok değişik disiplinlerin sunduğu sembolleri çözümlemekle olabildiği unutulmamalıdır Bir disiplin olarak Tarih ile Edebiyatın sunduğu dil ve semboller farklı olup, farklı kavrayışları geliştirmekle birlikte, bu kavrayışlar her iki disiplinin öznesi insan olduğundan ilişkilidir ve birbirlerini pekiştirirler (Mansilla, Veronica Boix and Howard Gardner,1997:381)


2 TARİH ÖĞRETİMİNDE TARİHÎ ROMANLARIN KULLANILMASINA İLİŞKİN PEDAGOJİK YAKLAŞIMLAR
Pedagoji tarihine bakıldığında, 19 yüzyılın sonu ve 20 yüzyılın başında Daniel Defoe tarafından yazılmış Robinson Kruze(1719) romanı etrafında bir eğitim bilim tartışması ile karşılaşmaktayız Örneğin, Rousseau, Emile(1762) adlı kitabında La Fontaine'nin Fabl'lerinin çocuk için uygun olmadığını düşünürken, Robinson Kruze'yi çocuklara okutmanın önemini vurgulamaktaydı Benzer şekilde Alman pedagog Herbart da aynı tavrı sergiledi 1864'de, Tarihçi Lütfî de Robinson Kruze adlı kitabı Türkçe'ye çevirmiştir Ziya Paşa da Rousseau'nun Emile adlı kitabının çevrisini 1871'de tamamladı
Ünlü Amerikalı eğitimci John Dewey, Herbart ve Rousseau'dan çok farklı olarak, çocuğu tarihe ilişkin edebiyat ürünleri yerine doğrudan tarihi eserlerle karşılaştırmanın önemini vurgular Dewey' e göre, Herbart Okulu'nun ilköğretim programlarında tarih dersinin zenginleşmesi konusunda pek çok yardımı olmakla beraber, Tarih ile Edebiyat arasındaki ilişkiyi abarttılar Amerikan'nın Kolonizasyon tarihi ile Defoe'nin Robinson Kruzesi bir derece " tez " itibarıyle birbirinin aynıdır Her ikisi de olgun bir uygarlığa sahip iken, birden bire sırf kendi kuvvetine dayanmak suretiyle işlenmemiş bir doğa ile mücadele etmek zorunda kalmış insanı temsil eder Dewey'e göre, Robinson Kruze'yi ilköğretim 3 Sınıf ve 4 Sınıf çocuklarının ders programına koymak arabayı beygirin önüne koymak gibi bir şeydir Burada Dewey şu soruyu sormaktadır; " Niçin çocuğa daha canlı ve etkisi daha büyük olan ve devamlı olan gerçeği vermiyoruz?" Ona göre, Robinson Kruze'yi okutmak yerine, çocukların düzeyinde yazılmış tarih-öncesi çağlara ilişkin olarak insanların nasıl ilerlediğini gerçek hayattan yola çıkarak göstermek daha anlamlıdır(Dewey, 1923: 100)
Türkiye'de Cumhuriyet'in ilk yılları, eğitim alanında yurt dışına tahsil için Almanya'ya bir grup genç gönderilmiştir Bu yüzden, tarih öğretiminde çocuğun tarihi kavramasına ilişkin Alman pedagog Erich Andraess'in üç gelişim basamaklı açıklaması yaygınlaşmıştır Andraess'a göre 3-8 yaş arası çocuğun "Masal Yaşı"dır 8-12 yaş arası çocuk realite uygun konularla masal şeklinde karşılaşmak ister Robinson Kruze, Güliver'in Seyahati bu yaş için karakteristik hikayeler olarak görüldüğü için bu döneme " Robinson Yaşı" denmiştir(Baymur, 1964:25)
Çocuğun tarih kavrayışına ilişkin olarak iki bilim adamının, Amerikalı Linda Levstik ve Kanadalı Kieran Egan'ın çalışmaları kayda değerdir Özelikle, Amerika'da okul programlarında Tarih ve Sosyal Bilgiler ders kitaplarının yapısından kaynaklanan problemlerin kısmen tarihî romanları ve kısa hikayeleri kullanarak aşılması vurgulamıştır Bu bağlamda, bu araştırmacılar, tarihî romanda karşılaşılan anlatı tarzı olarak tarihin, çocukların tarihi kavrayışlarını nasıl etkilediğine ilişkin alan araştırmaları yapmışlardır Özellikle, Egan, anlatının, öğretim programlarının hepsinde kullanışlı bir pedagojik araç olduğunu ileri sürdü Tarihî roman ve kısa hikayeler, tarih öğretiminde etkili olabilecek bir anlatı biçimidir(White, 1993:305) Linda Levstik, Amerikalı çocukların roman tarzında yazılmış tarih ile karşılaşmaktan hoşnut olduğunu göstermiştir Eğer roman doğru bir tarih ve cazip bir edebi tarza sahipse, çocukların bir kısım insanın tarih hakkında ne hissettiği, nasıl yaşadıkları, ne giydikleri ve nasıl konuştukları gibi detaylarda bilgi edinmesini sağlar Bu konuda on yaşındaki bir çocuk " Sosyal Bilgiler (ve Tarih) ders kitapları size o kadar ayrıntı vermiyor Bunları yapanlar, insanmış gibi size anlatmıyor O yüzden siz de kendinizi orada hayal edemiyorsunuz" demektedir(Levstik,1995:114) Başka bir Amerikalı çocuk, " Ders kitapları sadece(Bağımsızlık Savaşı sırasında) Amerikalılar haklıydı diyor Fakat, neden onların haklı olduğunu veya İngilizlerin neden savaştığını tam olarak söylemiyordu"(Levstik, 1995:115) Levstik, Amerikalı çocukların tarihî romanlara ilgisinin nedenlerini şöyle sıralamaktadır Birincisi, günlük hayatın ve insanların hislerinin tasviri gibi insancıl ayrıntılar, çocukların ilgisini çekmektedir İkincisi, tarihî romanlardaki çatışma daha çok ahlakî değerlerin etrafında olmaktadır Çocuklar, böyle bir ahlakî çelişkiyle karşılaşan roman karakteri ile kendilerini özdeşleştirirler Üçüncü olarak, roman, insan deneyiminin "sınır bölgelerini" keşfe yöneliktir Çünkü Tarih ders kitapları, siyasal nedenlerden dolayı pek çok tartışmalı konuya yer vermemektedir Linda Levstik'in araştırmaları, öğrencilerin, tarih incelemelerinde romanın potansiyel bir güç olduğunu ortaya koymakla birlikte, eleştirel düşünmeye ve tarihçi gibi düşünmeye pek yöneltmediğini göstermiştir Linda Levstik'e göre, öğrenciler, çok iyi yazılmış bir tarihî romanda anlatılanların doğru olduğunu düşünmeye meyilli olduklarından, her hangi bir metine eleştirel yaklaşımda öğretmenlerin aracılığına ihtiyaç vardır
Kieran Egan'a göre değişik kavrama biçimleri vardır Bunlar, Somatik kavrama, Mitik kavrama, Romantik kavrama, felsefik kavrama ve ironik kavramadır Her çocuk somatik kavrama ile doğar Mitik kavrama, dil becerisinin gelişimi ile ortaya çıkar, 7 yaşına kadar sürer Bu aşamada çocuklar, insanın his dünyasını iyi-kötü, mutlu-üzgün, sevgi-nefret gibi zıt fenomenlere bölerek anlarlar Pek çok halk hikayesi de böyle bir ikili yapı üzerinde yazılmıştır Romantik kavrama, okuma ve rasyonel düşünme ile gelişir Bu aşamaya 8-13 yaşlarını kapsar Romantik kavrama aşamasında, çocuk Guinness Rekorlar Kitabı'nda popülerleştirildiği üzere en uzun, en kilolu, en yaşlı insan gibi insan nitelik ve başarıları ile ilgilenir Bu aşamda kahramanların hikayeleri de onları meşgul eder Mitik ve romantik kavrama aşamaları sözlü ve yazılı dili kullanma becerilerini gerektirir Felsefi düşünme ise 14 yaş civarında oluşmaya başlar, 20 yaşına kadar oluşur Egan, yukarıda sözü edilen kavrama biçimlerine paralel bir öğretim programı ve pedagoji önermektedir Örneğin, öğretmen, romantik aşamada bir öğrenciye elektriğin bulunuşunu öğretirken, bunu Benjamin Franklin ve Thomas Edison gibi kimselerin hayat hikayesi ve çabaları ile ilişkilendirmelidir Egan'a göre, romantik aşamadaki bir çocuk yakından uzağa ilkesinin söylediğinin tersine Çin Seddi, Piramitler, Dünya'nın en uzun adamı gibi insan deneyiminin uç noktaları ile meşgul olur(Egan,1997)
Bu iki araştırmacının yanısıra, Norton'un yaptığı bir araştırma, çocuğun biyolojik ve zihinsel yaşına uygun olmak şartıyla, kronolojik olarak yazılmış bir tarihî romanın çocukların kavrayışını güçlendirdiğini ortaya koymuştur
Bizde, Ferhan Oğuzkan, özellikle erkek çocukların, 13 ve 14 yaşlarında bu tarihî romanları zevkle ve heyecanla okuduğunu yazmaktadır(1987:98) Ferhan Oğuzkan, Ahmet Refik'in, Reşat Ekrem Koçu'nun, Murat Sertoğlu'nun, F Fazıl Tülbentçi'nin eserlerinin çocuklar düzeyinde sadeleştirildiğinde faydalı olacağını düşünmektedir (1987:99) Aslında, Oğuzkan bu görüşü ile John Dewey'nin söylediğine gelmektedir

3 TARİHÎ ROMAN NEDİR?
Tarihî romanın ne olduğu ya da hangi romanın, tarihî roman olduğu konusuna ilişkin tanım ve ölçütlerde görüş farklılıkları vardır Fakat çoğu tanım, ünlü İskoçyalı tarihi roman yazarı Sir Walter Scott'un romanlarından yola çıkarak yapılmaya çalışılmıştır( tanımlar için bakınız Yalçın, 1992:174-175)
Mershon'a göre( 1999:1), tarihî karakterleri ve durumları ilham kaynağı olarak kullanan romanlara ve resimli kitaplara genellikle tarihî roman denir Tarihî roman; konusu, tarihi olaylar ve kişilerle ilgili romandır Bununla birlikte, bunlar, tarihî olduğu ispatlayanamayacak unsurlar içerebilir(Hoffman, 1999:1) Yani, yazarının tarihi gerçekliği anlatmak gibi bir kaygısının olmadığı tarihî romanlar da vardır Gerçekte, tanım sahiplerinin tarihî roman konusunda ortak olduğu noktalar şöyledir; iyi tanımlanmış tarihi mekan veya olay, gerçek veya hayali karakterler, seçilen dönemi olabildiğince aynen yansıtmaya ilişkin yazarın niyetidir Görülüyor ki, tarihî kurguda otantik ortam ve karakterleri vardır Fakat, bazı şeyleri doğru olmayabilir Bunun yanısıra tarihi romanlar, geçmişi edebi açıdan yeniden inşa etme çabasını içermektedir
Tarihî roman yakın geçmişi konu alabilir mi? sorusuna çok değişik cevaplar verilmiştir Bazıları için bu geçmiş 20 yıl iken, bazı için bu iki yıl öncesi olabilir
Tarihî roman, ders kitaplarına göre faklıdır Romanlar, tarihî olayların insan açısından sonuçları üzerinde odaklanmıştır Bunların aracılığıyla, okuyan kimse hayali olarak geçmişe bir tür alan gezisi yapabilir
Tarihî roman, tarihî bilgi yığınını anlamlı bir çerçevede gençlere vermenin bir araç olarak görmüş kişilerce keşfedilmiştir Tarihî roman, bireylerin çevrelerini ve portrelerini çizerken doğru olmalıdır Tarihî romanın doğruluğu, yazarın ulaşabileceği döneme ait bilgi yığınına, yazarla materyali arasındaki ilişkiye ve yazarın niyetine bağlıdır Dönemin sosyo-kültürel eğilimleri, tarihçileri olduğu kadar tarihî roman yazarlarını da etkilemekle birlikte, tarihî roman yazarının, aynı zamanda iyi tarihçi olması ve tarihçinin yöntemini bilmesi gereklidir
31 TARİHÎ ROMANLARIN GELİŞİMİ
Avrupa'da modern anlamda, tarihî romanlar, 19 yüzyılın ilk yarısında romantik milliyetçilik akımı ile ilişkili olarak ortaya çıkmaya başladı Ünlü İskoçyalı romancı ve şair Sir Walter Scott(1771-1832) tarihî romanın kurucusu olarak kabul edilir Eserlerinde, ortaçağdan, kapitalist düzenin gelişimine kadar İskoçya, İngiltere ve Avrupa'daki feodal toplum yapısının canlı bir portresini çizmiştir 1820'de Sir Walter Scott, Ivanhoe adlı romanını yazdı Benzer şekilde İskoç-İngiliz yazar Robert Lois Stevenson(1850-1894) da Hazine Adası(1883) romantik serüven romanlarıyla ünlenmiştir(Hoffman,1999:1)
Fransa'da bu tür romanlar, 1870'lerde yazılmaya başlandı(Meriç,1986:307-323) Alexander Dumas'ın yazdığı " Üç Silahşörler" bunlardan biridir Alexander Dumas da diğerleri gibi, Viktoryan dönemi centilmenlik vasıfları ile donanmış erkek kahramanlar ortaya çıkardılar
Günümüzde, Howard Pyle'nin, Robin Hood'un Neşeli Serüvenleri (Merry Adventures of Robin Hood-1883) önemini hâlâ korumaktadır
Amerika'da gençler için en iyi tarihî kurgu, II Dünya Savaşı sonrasında yazılmaya başlandı Örneğin, Scott O'Dell kurallı olarak, triloji biçiminde yazmaya başladı Özellikle karakterlerini gençler arasından seçip, tarihî olayları onun etrafından resmetmeye başladılar(Hoffman, 1995:1)
Türkiye'de, Battal Gazi'nin hikayeleri, Malkaçoğlu ve halkın anlayabileceği şekilde yazılmış anonim Tevârih-i Âli Osman'lar olmakla birlikte, Tanzimat döneminde bir yandan yerli tarihi roman yazma çabalarına, bir yandan da çeviri faaliyetlerine rastlamaktayız Türkiye'de ilk çağdaş anlamda tarihî romanı yazanlardan biri Namık Kemal'dir Namık Kemal'in Cezmi'si tahkiyeli tarih eserlere bir örnektir Namık Kemal'den sonra Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin, Abdulhak Hamit, Müftüoğlu Ahmet Hikmet konusu tarihe dayalı eserler verdiler Konusunu tarihten alan, yetişkinlere yönelik olarak pek çok tarihî roman yazılmıştır Bunların yazarları arasında; Reşat Ekrem Koçu, Ahmet Refik Altınay, M Turhan Tan, Kemal Tahir, Tarık Buğra, Mustafa Necati Sepetçioğlu, Yavuz Bahadıroğlu gibi isimler sayılabilir(bknz Şirin, 1997:40)
Türkiye'de renkli Türk tarihine rağmen, sayıları az da olsa yetişkinlere yönelik tarihî roman ile karşılaşmak mümkün iken, söz konusu çocuklar olduğunda tarih programlarına paralel yazılmış pek o kadar roman olmadığı görülmektedir Bununla birlikte, II Meşrutiyet ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki aydınların tarihî romanların tarih bilinci oluşturmadaki önemine kavradıkları söylenebilir Çocuklar için tarihî roman yazanlardan biri de Abdullah Ziya Kozanoğlu'dur (1906-1966) En ünlü tarihi romanları, Kızıltuğ(1923), Atlı Han(1924), Türk Korsanları(1926), Seydi Ali Reis(1927), Gültekin'dir(1928) Onun yanısıra, Mahmut Yesari, Nimet Rakım Çalapala, Huriye Öniz, İskender Fahrettin Sertelli, Nihal Adsız, Cemal Erten, Cahit Uçuk çocuklar için romanlar yazmıştır(Enginün, 1986:44)
Öteyandan, Tanzimat'tan günümüze tarihî roman çevirileri süregelmiştir Daniel Defoe'nin, R L Stevenson'un, Jules Verne'nin fantastik çocuk romanları çevrilmiştir Dünyanın ünlü kahramanlarının biyograflerini üstalıkla kaleme almış Harold Lamb'in de Kanunî Sultan Süleyman'ı, Cengiz Han'ı da dilimize çevrilmiştir Günümüzde, Umberto Eco'nun Gülün Adı, Amin Maalouf'un Semerkant, Afrikalı Leo, gibi tarihî romanlar, Hıfzı Topuz'un yazdığı Meyyâ le, Ahmet Altan'ın Kılıç Yarası Gibi romanları en çok satılan kitaplar olmuştur

32TARİHÎ ROMAN TÜRLERİ
Pek çok tarihî romanlar, savaş zamanı merkezlidir Bu onların eleştirilmesine de yol açmıştır
Blos(sf 14-15) üç tip tarihî romandan söz etmektedir
1 Kurgusal anılar
2 Kurgusal aile tarihi
3 Araştırmalara dayalı roman
Bu tarz bir romanda en büyük hatalardan biri de hikaye ile ilgisi olmaksızın didaktik amaçlı bilgiler vermektir Namık Kemal'in de Cezmi adlı romanında bunu yaptığı görülmektedir Bu durumda okuyucu, yazarın bir hikaye anlatmaktan çok ders vermek istediğini düşünür
Hoffman'a göre(1995:3), iki tür tarihî kurgu vardır Birincisinde ortam, tarihseldir, fakat, hikayede tarihî olay veya kişi yoktur Karen Cushman'nın Catherine Called Birdy adlı kitabı buna örnektir İkinci türde ise ortam ve karakterler olgulara dayanmaktadır Patricia Gauch'nin Thunder at Gettysburg adlı kitabı buna örnektir

4 TARİH ÖĞRETİMİNDE TARİHÎ ROMANLAR NASIL KULLANILMALIDIR?
41Tarihî Romanı Saptama ve Seçme:
Hangi nitelikler, bir tarihî romanı iyi roman yapmakta ve Tarih derslerinde kullanabilecek kadar değerli kılmaktadır?
Tarihî romanın kullanıldığı tarih öğretiminde, öğretmen için ilk aşama tarih programına uygun roman saptama ve seçmedir Bir Amerikalı çocuk, o kısacık tarihine rağmen, tarihî olaylarıyla ilgili pek çok yazılmış roman bulurken, maalesef çocuk edebiyatındaki az gelişmişliğe denk olarak ülkemizde çocuklar için yazılmış tarihî roman çok azdır Bunların saptanması da ayrı bir çalışmadır İyi tarihî roman olduğu gibi kötü tarihî roman da vardır Pratik faydalarından dolayı, doğruya en yakın olduğu gibi görünen, resimli tarihî roman seçilmelidir
Tarihî romanı seçme kriterleri; ortam, stil, tema, karakter seçme açısından değerlendirilebilir
ORTAM:
1 Zaman ve mekana yerleştirilmeli Her açıdan ortam otantik olmalıdır
2 Ortam, ayrıntıyla tasvir edilmeli, hikaye ile birlikte işlenmelidir
STİL:
1 Giriş kısmı entrikaya işaret etmeli
2 Figuratif bir dil kullanılmalı
3 Günlük ve gazeteler kullanılmalı
4 Macera unsurlarını içermeli
TEMA:
1 Cesaretin fiziksel güçten daha önemli olduğu
2 İnsanların her türlü engeli aşabileceği
3 Nefretin bir düşman olduğu
4Yurt sevgisi
5 Cahilliğin ve önyargının yıkıcı olduğu
6 Fiziksel eksikliklerin insanı insanlığından edemeyeceği
7Herkesin kahraman olabileceği
KARAKTER SEÇME:
1 Karakterler gerçekçi olarak resmedilmelidir
2 Hareket, düşünce ve görüşleri yaşadıkları dönem için doğru olmalı
2 Bilindiği gibi, çocuklar, tarih ders kitaplarında nadiren görünmektedir, tercih ederken, kahramanın da çocuk olduğu kurgular seçilebilir
Bunların yanısıra aşağıdaki noktalara dikkat edilebilir;
1 Tarihî kayıtlarla çatışmayan iyi anlatılmış bir hikaye olmalıdır
2 Hikayeye, tarihî olgular sanatlılıkla kaynaştırılmalıdır
3 Resimlemesi doğru bilgi sunmalıdır
4 Azınlıklara ilişkin kalıp yargılar ve mitlerden sakınılmalıdır
5 İnanılır olmalıdır
42 Derste Tarihî Roman Nasıl Kullanılacak?
Eğitim sistemimizde genellikle öğretmen, öğrenciden ödev olarak bir dönemde her hangi bir romanı okuması ve özetlemesini istemektedir Derslerde, tarihî romanı okuma isteği öğretmen tarafından oluşturulabilir Okulun kütüphanesinde de bu tür romanlar olmalıdır
Yükseköğretim düzeyinde, tarih eğitimcisi tarihçi yöntemi ve edebiyat sosyolojinin yöntemini kullanabilir Mekanın ve kişilerin, tarihçi tarafından çıkarılmış nesnel haritası ile roman yazarı tarafından çıkarılmış harita karşılaştırılır Roman kahramanlarının gerçekte yaşamış olup, olmadığına bakılabilir
Tarihî romana ilişkin olarak öğrencilerden aşağıdaki sorulara cevap vermesi istenebilir;
1 Romandaki bütün karakterlerin olayın örgüsünü anlatmada bir rolü ve amacı var mı?
2 Romanda anlatılanlar, tarihî olgulara dayanmakta mıdır?
3 Kullanılan kelimeler çalışılan döneme uygun mudur?
Bununla birlikte, öğretmenlerinin yapabileceği etkinliklerin bazılarını şöyle sıralayabiliriz;
1 Önce, sözü edilen tarihî olayla ilgili olarak, ne bildiklerini çocuklarla tartışınız
2 Daha sonra tarihî olaya ilişkin okudukları tarihî kurgudan ne öğrendiklerini sorunuz?
3 Bu tarihî olayla ilgili 4-5 dakika içinde serbest olarak bir şeyler yazmalarını isteyiniz?
4 Konuya ilişkin olayla ilgili olgu toplamaları için bir araştırma yaptırınız
5 Kurgu yazarının, hikayeyi hangi olgular etrafında yazdığının listesini yaptırınız
6 Kurguda okudukları yer isimlerini atlasta bulmalarını sağlayın Ya da Robinson Kruze de olduğu gibi, romanda verilen bilgilere göre, kahramanın yaşadığı adanın haritasını çizdiriniz
7 Örneğin, Kolomb'un tayfaları için, onların görünümü, aksanı, hareketleri, hedefleri, çevreleri ile ilgili ayrıntıları önemsemeleri gerektiğini hatırlatınız
8 Tarihî romana ilişkin öğrenciler ne biliyor? Ne öğrenmek istiyor? Ne öğrenmişler? gibi soruların cevaplandığı birer kart, öğrencilerle birlikte hazırlanabilir
9 Tarihî romandaki kelimelerin kökeni ve etimolojisi inceletilebilir
10 Jane Yolen'in, 1492'de Kızıldereli bir çocuğun, Kristof Kolomb'un Amerika'ya gelişini nasıl karşıladığına ilişkin hayalî bir çalışması vardır Siz de buna benzer olarak, Kolomb'un bir tayfasının görüş açısından bir hikaye yazdırabilirsiniz
11 Tarihî romana ilişkin zaman şeridi hazırlatılabilir(Mershon, 1999:49-51)
12 Tarihî romanın geçtiği döneme ilişkin bir poster veya resim gösterilip, o günkü insanların nasıl giyindiğine dikkat çekilebilir, kendilerinin bir kurgu yazmaları istenebilir
13 Tarihî olaya ilişkin diğer kurgusal olmayan kitapları önerilebilir

43 Tarihî Romanı Kullanmanın Yararlılıkları ve Sınırlıkları
Çocuklar, Tarih derslerinde sunulan bilgileri özümseyebilmek için olgulardan daha fazlasını öğrenmek zorundalar Onlarda, yetişkinlere benzer şekilde çoğu kez savaş ve antlaşmaları ilişkilendirememektedir Öteyandan, romanlar aracılığıyla, bireyler, duygular ve hikayeler ilişkilendirebilir
Sınıfta tarihî romanın kullanılmasının kazançları şöyle sıralanabilir;
1 Geçmişteki günlük hayatı tasvir eden tarih, çocukların ilgisini çekebilir
2 Roman ile tarih öğretimi tozlu geçmişe hayat vermeyi; sultanların, köylülerin ve askerlerin yaşayışlarını canlı olarak anlatabilir
3 Halkın bir grubunun, yaşam tarzının günlük ayrıntılarını edinmeyi güçlendirebilir
4 Tarihî roman, tarihî figürleri ders kitaplarına göre daha gerçekçi yapar
5 Sınıfta tarihî romanlar; dünyayı, kültürlerini ve kendi uluslarının tarihlerini öğretme de kullanılabilir
6 Yazarın eğilimlerini, olgu ile düşünce arasındaki farkı öğretmek için kullanılabilir
7Tarihî roman, eğlenceli bir şekilde tarihi olguları öğretebilir
8 Çocuklarda yurt ve ulus sevgisi uyandırır
9 Çocukların, okuma ve yazma becerilerini geliştirir
10 Derslerde, tarihî romanın kullanımı, çocukların geçmişte yaşamış kimselerin neşe ve üzüntülerini hissetmelerine yardım eder Dolayısıyla onların empati becerisini geliştirir
Mershon'a(1999:1) göre, tarihî roman ile öğretimde, öğretmen, öğrencinin olguları, isimleri ve tarihlerden hareketle tarihi takdir etmesinin yerine, gerçek insanların hisleri, inançları ve güdülerini kavramasını sağlar Bunu yanısıra, geçmişte yaşamış insanların bugün yaşamış olanlarla oldukça ortak özelliğinin olduğunu kavrar
Tarihî romanlar, hayal gücünü tutuşturabilir Tarihî romanlar, tarih öğretmenin yapabileceğinden daha çok tarihî sahnelerde ayrıntı bolluğuna sahiptir Geçmişte yaşayan insanların, gerçekten yaşamış olduğuna inandırır
Bu tarz bir öğretim, bir atmosfer yaratmada öğretmenin çok çaba ve enerjisini gerektirir Öğretmen, ünitenin hedefleri ve bu hedeflere nasıl ulaşılması gerektiği konusunda belirgin bir düşünceye sahip olmalıdır

SONUÇ
Tarihî romanlar, bir tarih ders kitaplarının tamamlayıcı bir parçası olarak sınıf ortamına getirilmelidir Zaten, hemen hemen bütün dünyada ders kitaplarının ansiklopedik yapısından kaynaklanan sınırlılıkları, tarihî roman gibi yardımcı araçların sınıf içi etkinliklerde kullanılmasını gerekli kılmıştır(tarih ders kitaplarına yönelik eleştiriler için bknz Van Middendorp, 1994:117-118)
Tarihî romanların derste kullanılmamasına ilişkin olumsuz tavır sergileyen tarih eğitimcileri, bu romanların tarihî gerçekliği birebir yansıtmadığı iddiasını ileri sürmektedir Gerçekten, Walter Scott'un Ivanhoe'sunun, "Ortaçağ Avrupasının hakiki bir tasviri" olduğunu, Charles Dickens'ın İki Şehrin Hikayesi'nin Fransız Devrimi'nin doğru bir resmi" olduğunu ileri mümkün değildir Öte yandan hangi tarihçinin eseri ya da hangi tarih ders kitabının işlediği tarihî dönemleri tam olarak yansıtabildiği sorusu akıldan çıkarılmamalıdır
Öteyandan, Ahmet Hamdi Tanpınar, kendisine tarih bilincini bir tarih öğretmenin değil de, Yahya Kemal'in verdiğini yazabilmesi ayrıca tarih eğitimcilerinin üzerinde düşünülmesi gereken bir konudur Edebiyat ve Türkçe öğretmenlerinin, öğrencilerin tarih bilinci üzerindeki etkisi ayrıca bir araştırma konusu olabilir
Maalesef çocuklara özgü çok sayıda yerli tarihî romanımız yoktur Yukarıda belirtilen kriterlere uygun çocukların düzeyinde zengin tarih mirasımıza paralel olarak tarihî romanların sayısı artırmak gerekmektedir Çocuk kitapları yazarları, tarih programlarının ünitelerine paralel olarak(aynı hedef ve davranışları benimsemiş) çocuklar için iyi bir edebi üslubu olan, gerçeği yansıtan tarihî romanlar yazmaları konusunda teşvik edilmelidir Biyografilerin, tarih öğretimindeki değerli katkısından yola çıkarak, Türk tarihinin önemli simalarının yaşam öyküleri çocukların düzeyinde tarihî roman tarzından yazılmalıdır

KAYNAKÇA

ATA, Bahri (1998) " John Dewey ve Türkiye'de İlköğretimde Tarih Öğretimi(1923-1930) Atatürk'ün Cumhuriyetin İlanından Sonraki Hedefleri Sempozyumu, 4-6 Haziran
BAYMUR, Fuat(1964) Tarih Öğretimi İstanbul: İnkılap ve Aka Kitabevleri
BLOS, Joan W "Perspectives on Historical Fiction" The Story of Ourselves Teaching History Through Children's Literature Ed Michael O Tunnell and Richard Ammon Portsmouth: Heinemann Sf 11-17
DEWEY, John(1923) Mektep ve Cemiyet Çev Avni Başman İstanbul: Matbaa-i Amire
EGAN, Kieran (1997) The Educated Mind: How Cognitive Tools Shape Our Understanding Chicago: The University of Chicago Press
ENGİNÜN, İnci(1987) "Çocuk Edebiyatına Toplu Bir Bakış" Çocuk Edebiyatı Yıllığıİstanbul: Gökyüzü Yayınları
HOFFMAN, Brenda (1995) " Historical Fiction Criticism & Evaluation" [Üye Olmadan Linkleri Göremezsiniz. Üye Olmak İçin Tıklayın...]
KAYALI, Kurtuluş (1994) " Edebiyatı, Tarihi Zenginleştirici Bir malzeme Olarak Algılama Gerekliliği" Kültür, sayı:103, sf 14-17
LEVSTİK, Linda S (1995) " Narrative constructions: cultural frames for history" The Social Studies, vol86, n3, sf113-117
MANSILLA, Veronica Boix and Howard Gardner(1997) " Of kinds of disciplines and kinds of understanding" Phi Delta Kappan, v78, n5, sf 381-386
MERİÇ, Cemil( 1986 ) Kültür'den İrfana İstanbul: İnsan yayınları
MERSHON, Cynthia (1999) "Focus on historical fiction" Instructor, vol109, sf49-51
OĞUZKAN, Ferhan(1987) Yerli ve yabancı Yazarlardan Örneklerle Çocuk Edebiyatı
Ankara: Emel Matbaacılık Sanayii
SAVAGE, Marsha K And Tom V Savage (1993) " Children's literature in middle school social studies" The Social Studies, v84, n1, sf 32-37
ŞİRİN, İbrahim (1997) Namık Kemal'in Tarih Anlayışı Pamukkale Unv Sosyal Bilimler Ens Tarih
Anabilim Dalı Yükseklisans Tezi
TANNER, Daniel and Laurel N Tanner (1980) Curriculum Development NewYork: Macmillian Publishing Co
TUNNELL, O Michael and Richard Ammon (1993) The Story of Ourselves: Teaching History Through Children's Literature Portsmouth: Heinemann
VAN MIDDENDORP, Judy E and Sharon Lee (1994) " Literature for children and young adults in a history classroom The Social Studies, v85, n3, sf117-121

YALÇIN, Alemdar (1992) Cumhuriyet Dönemi Türk Romanı Ankara: Günce Yayınları
WHITE, Rodney M (1993) " Teaching History with using the short story" The Clearing House v66, n5, sf305-306